पृथ्वीवरील ४,००० हिमनद्या दरवर्षी होणार ‘नष्ट’!

पृथ्वीवरील ४,००० हिमनद्या दरवर्षी होणार ‘नष्ट’! वैज्ञानिकांचा ‘पीक ग्लेशियर एक्सटिंक्शन’चा इशारा; मानवासाठी धोक्याची घंटा

ठळक मुद्दे (Highlights):

• नवा अहवाल: ‘नेचर क्लायमेट चेंज’ (Nature Climate Change) मध्ये १५ डिसेंबर २०२५ रोजी प्रसिद्ध झालेला अभ्यास.
• विनाशकारी वेग: २०५० पर्यंत दरवर्षी २,००० ते ४,००० हिमनद्या कायमच्या लुप्त होण्याची शक्यता.
• सर्वात जास्त धोका: युरोपातील आल्प्स, काॅकेशस आणि दक्षिण अमेरिकेतील अँडीज पर्वतरांगांमधील हिमनद्यांना सर्वाधिक धोका.
• परिणाम: जलसंकट, पर्यटनाचे नुकसान आणि समुद्राच्या पाणी पातळीत वाढ.

I. ‘पीक ग्लेशियर एक्सटिंक्शन’ म्हणजे काय?

स्वित्झर्लंडमधील ETH झुरिच आणि Vrije Universiteit Brussel येथील संशोधकांनी हा अभ्यास केला आहे. त्यांनी ‘पीक ग्लेशियर एक्सटिंक्शन’ ही संकल्पना मांडली आहे.

• अर्थ: हा असा काळ आहे ज्यामध्ये दरवर्षी हिमनद्या नष्ट होण्याची संख्या आपल्या उच्चांकावर (Peak) असेल.
• दोन स्थिती (Scenarios):
  1. जर पृथ्वीचे तापमान वाढ १.५°C पर्यंत मर्यादित राहिली, तरीही २०४१ च्या सुमारास दरवर्षी २,००० हिमनद्या नष्ट होतील.
  2. जर तापमान वाढ ४.०°C पर्यंत पोहोचली, तर २०५५ पर्यंत हा आकडा दरवर्षी ४,००० हिमनद्यांपर्यंत जाईल.

II. कोणते भाग सर्वात आधी ‘बर्फमुक्त’ होतील?

अहवालानुसार, जगातील काही भागांतून हिमनद्यांचे अस्तित्व लवकरच संपणार आहे.

• युरोपातील आल्प्स (Alps): येथील ३,००० पैकी केवळ काही शे हिमनद्या २१०० सालापर्यंत शिल्लक राहतील. २०३३ ते २०४१ दरम्यान या भागात सर्वाधिक हिमनद्या नष्ट होतील.
• रॉकी माउंटेन्स आणि अँडीज: या भागातील ९०% पेक्षा जास्त हिमनद्या शतकाच्या अखेरीस गायब झालेली असतील.
• हिमालय आणि मध्य आशिया: येथील मोठे ग्लेशियर्स टिकून राहतील, परंतु लहान हिमनद्यांचे अस्तित्व संपल्याने स्थानिक जलस्त्रोतांवर मोठा परिणाम होईल.

III. केवळ बर्फ नव्हे, तर ‘जीवन’ नष्ट होणार

हिमनद्यांच्या वितळण्याचे परिणाम केवळ पर्यावरणापुरते मर्यादित नाहीत:

• जलसुरक्षा: जगातील अब्जावधी लोक पिण्याचे पाणी आणि शेतीसाठी हिमनद्यांवर अवलंबून आहेत. त्यांच्या अभावामुळे भीषण पाणीटंचाई निर्माण होईल.
• सांस्कृतिक हानी: अनेक स्थानिक समुदायांसाठी हिमनद्या या आध्यात्मिक आणि धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक आहेत (उदा. माओरी समुदाय किंवा आफ्रिकेतील जमाती).
• नैसर्गिक आपत्ती: हिमनद्या वितळल्यामुळे ग्लेशियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड्स (GLOF) म्हणजेच हिम सरोवरे फुटून येणाऱ्या महापुरांचा धोका वाढेल. ऑक्टोबर २०२३ मध्ये सिक्कीममध्ये झालेली दुर्घटना याचेच उदाहरण आहे.

IV. २०२५: ‘आंतरराष्ट्रीय हिमनदी संरक्षण वर्ष’

संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) २०२५ हे वर्ष ‘आंतरराष्ट्रीय हिमनदी संरक्षण वर्ष’ म्हणून जाहीर केले आहे. या अंतर्गत २१ मार्च २०२५ रोजी पहिला ‘जागतिक हिमनदी दिवस’ (World Glacier Day) साजरा करण्यात आला.

“हिमनद्यांना आपण विज्ञानावर विश्वास ठेवतो की नाही, याने फरक पडत नाही; उष्णता वाढली की त्या वितळणारच.” — डॉ. कॅरोलिना एडलर (हवामान शास्त्रज्ञ)